Η διαχείριση του ζητήματος του θανάτου και του πένθους στο σχολικό πλαίσιο: Εκπαιδευτικός και άγχος θανάτου

Της Ειρήνης Κρυσταλλίδου / Δημοσιευθηκε στα Αρθρα
blog01

Το "Άγχος Θανάτου" είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται για να γίνει κατανοητή η επίμονη, μη φυσιολογική ανησυχία που δημιουργείται από την συνειδητοποίηση του θανάτου (Abdel-Khalek, 2005, στο Lehto, & Stein, 2009, σελ. 23). «Οι άνθρωποι είναι τα μοναδικά όντα τα οποία θα πρέπει να μάθουν να ζούνε και να προσαρμοστούν στην συνειδητοποίηση ​​της δικής τους θνησιμότητας» (Becker, 1973, στο Lehto, & Stein, 2009, σελ. 23). Η αντιμετώπιση του θανάτου και το άγχος που δημιουργείται από τη γνώση του αναπόφευκτου αποτελεί ένα καθολικό ψυχολογικό δίλημμα για τον άνθρωπο.

Η Βρετανική Εθνική Υπηρεσία Υγείας ορίζει το «άγχος θανάτου» ως ένα αίσθημα φόβου και αναστάτωσης όταν κάποιος σκέφτεται την διαδικασία του θανάτου ή την πορεία προς το να πάψει να υπάρχει ή τι συμβαίνει μετά το θάνατο. Ομοίως και ο Carpenito-Moyet (2008), στο Handbook of Nursing Diagnosis, όρισε το άγχος θανάτου ως την κατάσταση στην οποία ένα άτομο νιώθει αναστάτωση, ανησυχία ή φόβο σχετικά με τον θάνατο και την πορεία προς το θάνατο και τόνισε ότι οι άνθρωποι που έχουν έντονο άγχος θανάτου μπορεί να περάσουν ένα μεγάλο χρονικό διάστημα έχοντας εμμονή και προσπαθώντας να μην μιλάνε καθόλου για το θάνατο. Στην υπάρχουσα βιβλιογραφία η έννοια «άγχος θανάτου» ταυτίζεται με τον «φόβο θανάτου» ,αν και υπάρχουν μικρές διαφορές. Ο Neimeyer (1988,στο Cullinan, 1990), μάλιστα τόνισε ότι δεν είναι επιτακτική ούτε σε θεωρητικό, ούτε όμως και σε πρακτικό επίπεδο η διάκριση των δύο εννοιών καθώς και οι δύο αναφέρονται σε αρνητικές συναισθηματικές αντιδράσεις απέναντι στο θάνατο. Η κυριότερη διαφορά έγκειται στο γεγονός ότι ο φόβος θανάτου αποτελεί ένα συνειδητό αίσθημα, σε σχέση με το άγχος που είναι περισσότερο υποσυνείδητο.

Έρευνες έδειξαν ότι η έκφραση του άγχους θανάτου ποικίλει ανάλογα με το αναπτυξιακό στάδιο του ανθρώπου και ότι η ηλικία αποτελεί σημαντικό προγνωστικό παράγοντα στην εκδήλωση του άγχους θανάτου. Σύμφωνα με την θεωρία του Eriskon και τα αναπτυξιακά στάδια, η επίγνωση και η έντονη ενασχόληση με την έννοια του θανάτου προκαλεί κρίση σε δύο αναπτυξιακά στάδια στο στάδιο της παραγωγικότητας έναντι της στασιμότητας και στο στάδιο της ακεραιότητας έναντι της απελπισίας. Κατά το πρώτο στάδιο από τα δύο που αναφέρθηκαν, το έργο του ατόμου είναι να διαιωνίσει το είδος και να μεταβιβάσει τις πολιτισμικές αξίες ενώ κατά το στάδιο της ακεραιότητας έναντι της απελπισίας το άτομο έχει ως έργο να κοιτάξει πίσω όλη του τη ζωή, να εντοπίσει το νόημα και να ασχοληθεί γενικότερα με την ανθρωπότητα.Έρευνα για το άγχος του θανάτου και τη θεωρία του Erikson απέδειξε ότι το άγχος του θανάτου σχετίζεται αρνητικά με τις αντιλήψεις για την ικανοποίηση, το νόημα και το σκοπό της ζωής μεταξύ των μεσήλικων και μεγαλύτερης ηλικίας ατόμων (Fortner & Neimeyer, 1999. Tomer, 1994).

Ένας άλλος παράγοντας που αλληλεπιδρά με το άγχος θανάτου είναι ο πολιτισμός. Η Kubler-Ross (2002) διαπίστωσε ότι οι πολιτισμοί διαφέρουν ως προς τους τρόπους αντίληψης και νοηματοδότησης του θανάτου, και μερικές αντιλήψεις είναι πιο αποτελεσματικές στην αντιμετώπιση του φόβου που σχετίζονται με το θάνατο. Πιο συγκεκριμένα, οι δυτικές κοινωνίες έχουν κατηγορηθεί για την απόκρυψη των αρρώστων και των ηλικιωμένων, πιστεύοντας ότι έτσι προστατεύουν τα μέλη της κοινωνίας από την επίγνωση του θανάτου (Schumaker, Barraclough, & Vagg, 1988). Ωστόσο, τέτοιες πρακτικές θα μπορούσαν να αυξήσουν το άγχος του θανάτου γιατί ο θάνατος γίνεται ένα ασυνήθιστο φαινόμενο που αποσπάται από τη φυσική τάξη των πραγμάτων (Schumaker et al., 1988).

Όσο αφορά τους εκπαιδευτικούς, ο Grollman (1967) ήταν ο πρώτος που ισχυρίστηκε ότι η ανικανότητα των εκπαιδευτικών να αποδεχθούν τον δικό τους θάνατο και το άγχος τους για το θάνατο γενικότερα, επηρεάζει αρνητικά την ικανότητά τους να είναι αποτελεσματικοί θεραπευτικοί παράγοντες για τα παιδιά που πενθούν. Έπειτα, άρθρα που ακολούθησαν συμφώνησαν ότι η ικανότητα των εκπαιδευτικών να συνδιαλεγούν αποτελεσματικά με τον θάνατο μέσα στη τάξη εξαρτάται από το κατά πόσο θα αποδεχθούν τα δικά τους συναισθήματα για τον θάνατο. Αυτό πρέπει να γίνεται σε συνεχή βάση, έχοντας επίγνωση όχι μόνη της ύπαρξης του θανάτου αλλά και το πώς αυτός επηρεάζει δυναμικά όλη την προσωπικότητα. Οι δάσκαλοι μπορεί να προκαλέσουν ανεπανόρθωτη ζημιά εάν δεν αντιληφθούν ότι το πένθος πληγώνει τους μαθητές. Ο Neimeyer (1988, στο Cullinan, 1990) τόνισε ότι μόνο εάν οι δάσκαλοι συνειδητά εντάξουν το θάνατο στην ζωή τους και φτάσουν να έχουν μια προσωπική στάση σεβασμού απέναντι στο νόημα του, τότε μόνο θα μπορέσουν να βοηθήσουν αποτελεσματικά τους μαθητές (Cullinan, 1990).

Μια άλλη σημαντική έρευνα στην περιοχή αυτή είναι του Cullinan (1990) όπου κατέδειξε ότι ο ισχυρός φόβος και το άγχος για τον προσωπικό θάνατο και τον θάνατο σημαντικών άλλων συσχετιζόταν αρνητικά με το πως οι εκπαιδευτικοί αντιλαμβανόταν την ικανότητα τους να βοηθήσουν τους μαθητές που πενθούν. Οι εκπαιδευτικοί θα είναι περισσότερο ικανοί να βοηθήσουν τους μαθητές τους με την διαδικασία του πένθους εάν υπερβούν το δικό τους φόβο, τον τόσο διαδεδομένο στον σύγχρονο πολιτισμό, για την εμπειρία και τον πόνο της απώλειας (Klingman,1987). Ο Somerville (1971, στο Pratt , Hare, & Wright 1985), μάλιστα ισχυρίστηκε ότι οι εκπαιδευτικοί οι οποίοι δεν είχαν στα φοιτητικά τους χρόνια την ευκαιρία να εξερευνήσουν τα δικά τους συναισθήματα για το θάνατο είναι πολύ πιθανό να νιώθουν άβολα προσφέροντας εκπαίδευση για το θάνατο μέσα στην τάξη. Στην έρευνα των Pratt etal. (1985), βρέθηκε ότι το άγχος θανάτου των εκπαιδευτικών συσχετίζεται με την άνεση τους να συζητήσουν το θέμα του θανάτου μέσα στην τάξη. Τέλος στην ίδια έρευνα φάνηκε μια μικρή συσχέτιση μεταξύ άγχους θανάτου, άνεσης συζήτησης του θανάτου στην τάξη και προσωπικών και ακαδημαϊκών εμπειριών, καθώς περισσότερο έμπειροι δάσκαλοι φάνηκε να έχουν μεγαλύτερη άνεση συζήτησης και λιγότερο άγχος θανάτου (Pratt etal., 1985). Πολλές είναι οι έρευνες που καταδεικνύουν ιδιαίτερα την σύνδεση του άγχους θανάτου με την εκπαίδευση, τονίζοντας ότι το άγχος του θανάτου μειώνεται σημαντικά όταν υπάρχει εκπαίδευση για το θάνατο (Bailey, 1976.Leviton and Fretz 1978. Murray, 1974. Miles 1980. Trent, Glass & McGee,1981. Watts, 1977.)

Ετικέτες:
Κορυφή